Zbór braci morawskich w Pabianicach przy ul. św. Jana 6.
Pierwszą osadą zamieszkałą przez braci morawskich na ziemi łódzkiej była zlokalizowana nieopodal Łodzi Nowosolna. Miejscowość ta o charakterystycznym układzie przestrzennym na planie gwiazdy stała się pewnym odstępstwem od innych osad zamieszkiwanych przez herrnhutów (braci morawskich), które tworzone były na planie krzyża. Powodem takiego stanu rzeczy, jak opisywała to Joanna Szczepankiewicz-Battek, było to, iż „[…] bracia morawscy nie ulokowali swojej placówki na „surowym korzeniu”, lecz wprowadzili się do miejscowości już wcześniej założonej przez innych osadników (którą nazwano Neu Sulzfeld na pamiątkę Sülzfeld – miejscowości w Szwabii, z której pochodziła większość jej mieszkańców). Od 1801 r. osiedlali się tam przybysze z Niemiec, głównie z Badenii,Wirtembergii i Szwabii, którzy w 1811 r. wznieśli na swoje potrzeby drewnianą kaplicę luterańską” [2]. Pierwsi bracia morawscy przybyli do Nowosolnej w 1818 r. Kilkanaście lat później (koniec lat 30 XIX w.) ich społeczność liczyła 110 osób. Jak podaje wyżej wymieniona badaczka, część wiernych miejscowej parafii luterańskiej przeszło do tego nurtu wyznaniowego ze względu „[…] na bardziej pietystyczną, żarliwą atmosferę w zborach herrnhuckich niż w skostniałych i sformalizowanym wówczas kościele luterańskim”. W niedługim czasie miejscowość ta stała się drugim po Lwówku k. Gąbina centrum życia religijnego braci morawskich. Rzeczą wartą odnotowania jest fakt, że wyznawcy tego nurtu otrzymali zgodę na budowę swojego domu modlitwy dopiero pod koniec wieku XIX, korzystając do tego momentu ze świątyni luterańskiej [3].
W Łodzi pierwszy zbór powstał w 1847 r. Początkowo wierni korzystali z sali przy ul. Piotrkowskiej 105, zaś od 1859 r. Wielka Sala (tak nazywano dom modlitwy) znajdowała się przy ul. św. Andrzeja 12 (ul. Andrzeja Struga). W latach 1911-1913 na ul. Pańskiej (ul. Żeromskiego) powstał zbór „[…] zgodnie ze wszystkimi zasadami obowiązującymi w morawskiej wspólnocie: salowe wnętrze, dwa równorzędne wejścia i sygnaturka zamiast wieży” [4].
Do dziś ślady herrnhutów zachowały się również w Pabianicach i Zduńskiej Woli. Na terenie Pabianic pierwszymi członkami wspólnoty morawskiej były dwie zamożne rodziny przemysłowców: Kruschów i Kindlerów. To za ich sprawą w latach 20 XIX w. nad Dobrzynkę zaczęli przybywać tkacze tego obrządku z terenów Saksonii [5].
Zbór
braci morawskich w Pabianicach
Pabianice uważane są przez przejezdnych a niejednokrotnie przez samych mieszkańców za miasto nudne i nieciekawe, które prócz znanych ogólnie zabytków nie przejawia większej wartości turystycznej. Jak słusznie zauważył dr Tomasz Pietras z Uniwersytetu Łódzkiego (którego notabene byłem studentem): "Jakże często można usłyszeć, nie tylko w Pabianicach, obiegową opinię: „Przecież tu nie ma nic ciekawego!”. Opinia to z gruntu fałszywa. Czy aby nie wynika ona z naszego polskiego kompleksu wobec wszystkiego co zachodnie? Aby zobaczyć i poczuć ducha Europy, dotknąć wielkiej historii i liznąć tradycji wcale nie trzeba jechać do Paryż" [6]. Bardzo często nie doceniamy naszych "małych ojczyzn", które wielokrotnie potrafią zadziwić nas swoją tajemniczością i historią, która często niszczejąca i zapomniana kryje się tuż obok nas. Często nie zdajemy sobie sprawy idąc na spacer, jadąc do pracy czy dziarsko maszerując do sklepu, że wiele zabytków i śladów naszej historii może kryć się w tak często mijanych przez nas podwórkach czy wśród blokowisk, które odcinają nas od naszej spuścizny tworząc wręcz zapomniane enklawy dawnych czasów.
Miasto Pabianice jak i cały region łódzki kojarzy się, i słusznie, z przemysłem włókienniczym oraz dawną "Ziemią Obiecaną". "Jest to jednak także miejsce niezwykłe pod względem turystycznym. O jego krajoznawczym uroku decydują wcale nie tylko zachowane tu i ówdzie średniowieczne, renesansowe i barokowe zamki oraz kościoły. Moim zdaniem równie ważne, a może i ważniejsze dla historycznego klimatu tego miasta są skromne drewniane domki tkaczy sprzed półtora wieku i nieco późniejsze imponujące kompleksy ceglanych zabudowań fabrycznych. To one właśnie pozwalają miłośnikom historii wyobrazić sobie, jak żyli nasi pradziadowie" [7]. To miasto wielu kultur, religii, nacji itd., które wywarły tak silny wpływ na jego dzieje i współczesną tkankę.
Jednym z mało znanych zabytków, o którym Pabianiczanie na ogół nie pamiętają, jest ukryty w podwórzu przy ul. św. Jana 6 zbór braci morawskich (herrnhutów) [8], którzy osiedlili się w Pabianicach w latach 20 XIX w., czyniąc miasto głównym centrum religijnym w Polsce. Do omawianego budynku można dostać się z dwóch stron. Od wspomnianej ul. św. Jana - tuż obok pałacu rodziny Krusche gdzie dziś mieści się Urząd Stanu Cywilnego - oraz od strony domów tkaczy zlokalizowanymi przy ul. Zamkowej 21 i 23, gdzie niegdyś mieszkali synowie jednego z twórców potęgi przemysłowej grodu nad Dobrzynką, Bogumiła (Gottlieba) Krusche.
Na temat budowli niewiele wiadomo. Budynek zboru powstał jako nieduża neogotycka świątynia ok. 1885 r. na gruntach ofiarowanych prawdopodobnie przez rodzinę Kruschów, którego członkowie należeli do tego nurtu religijnego. Położenie świątyni jest nieprzypadkowe. Wspomniane domy przy ul. Zamkowej 21 i 23 do lat 80 XIX w. należały do synów Gottlieba i ich rodzin. Budynki te poprzez wspólne podwórko miały ułatwiony kontakt z domem modlitwy. Dzięki takiemu układowi mieszkańcy posesji posiadali przejście "na skróty" do budynku kaplicy. Jak pisała Aneta Adamczyk: "Takie usytuowanie zboru względem domów wskazuje na możliwość jej fundacji przez wspomnianego seniora rodu Kruschów. Ponadto w sąsiedztwie, przy ul. św. Jana 4 stanął na początku XIX wieku pałacyk, który również był siedzibą tej rodziny" [9]. Wielka Sala, jak nazywano dom modlitwy, mogła pomieścić do 150 osób z czego wnioskować można, że tylu wiernych liczyła pabianicka gmina w szczytowym momencie [10].
Zgromadzenie braci morawskich cechowała pracowitość oraz gorliwy udział w posługach religijnych. Obowiązkiem każdego z członków wspólnoty była działalność na jej rzecz oraz realizacja potrzeb społecznych. Potwierdzeniem tejże tezy - jak podaje portal internetowy polskaniezywkła.pl - była m.in. działalność pabianickich fabrykantów tego wyznania: "[...] do [grona] prominentnych członków pabianickiego zgromadzenia należeli [Bogumił] Krusche i Rudolf Kindler [...], którym Pabianiczanie zawdzięczają oprócz pracy w [...] fabrykach, również rozwój szkolnictwa, służby zdrowia i realizacji potrzeb mieszkaniowych oraz religijnych [...]" [11]. Innym przykładem działalności społecznej było utworzenie przez braci morawskich w 1885 r. placówki naukowo-wychowawczej, której podwoje były otwarte dla każdego, bez względu na wyznanie, narodowość lub pozycję społeczną [12]. Wyżej wymieniona działalność stanowi przykład jak ważne były dla tej wspólnoty nakazy wiary i w jak mocny sposób religia wpływała na życie codzienne tej społeczności.
Bracia morawscy mieli swój wkład także w sferze życia kulturalnego. Prócz najbardziej prężnych mniejszości narodowych i religijnych, wśród których prym wiedli niemieccy ewangelicy i wyznawcy judaizmu, pabianiccy herrnhuci ok. 1906-1908 r. zorganizowali chór. Wykonywali pieśni religijne oraz świeckie. Działalność grupy skupiała się w należącym do nich domu modlitwy [13].
W II Rzeczypospolitej Pabianice stanowiły centrum ruchu braci morawskich. To właśnie tu w 1926 r. odbył się ogólnopolski zjazd Zboru. Działalność herrnhutów skończyła się w 1945 r., kiedy to większość tutejszej gminy opuściła miasto. Opisywany budynek w późniejszym czasie pełnił m.in. rolę hali treningowej i siedziby zarządu Pabianickiego Klubu Tenisa Stołowego oraz studio Tańca "Kameleon" [14]. Dziś jak twierdzą mieszkańcy świątynia pełni jedynie rolę rupieciarni. Obecnie budynek znajduje się w rękach prywatnych.
Przypisy:
[1] J. Szczepankiewicz-Battek, Osadnictwo braci czeskich i morawskich w regionie łódzkim, "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej" 2017, t. 6 , s. 153-181.
[2] J. Szczepankiewicz-Battek, s. 173.
[3] Tamże.
[4] Tamże, s. 173-174.
[5] Tamże, s. 174.
[6] S. Saładaj, Dr Pietras,
<https://um.pabianice.pl/artykul/110/140/dr-pietras>, dostęp:
08.08.2020.
[7] T. Pietras, Na tropie pabianickich dziejów,
<http://warsztathistoryka.uni.lodz.pl/region/pabianice.pdf>,
dostęp: 07.08.2020.
[8] "Bracia morawscy.
Bracia morawscy zwani także herrnhutami to spadkobiercy morawskiego
husytyzmu. W XVIII wieku, zagrożeni przez luteranizm, schronili się
w saksońskich dobrach hrabiego Mikołaja Zinzendorfa. Zorganizowali
tam własną osadę zwaną Herrnhut – „Opieka Boska".
Wspólnota, doskonale zorganizowana wewnętrznie, całe swoje życie,
także rodzinne, podporządkowała celom religijnym",
<http://www.nowasol.pl/index.php/bracia-morawscy>, dostęp:
08.08.2020. Był to ruch religijny działający w ramach kościoła
ewangelickiego.
[9] A. Adamczyk, Pabianice. Przewodnik po
historii i współczesności miasta, Pabianice 2007, s. 42; <http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/43091,pabianice-dawny-zbor-braci-morawskich.html>, dosep: 06.08.2020.
[10] J. Szczepankiewicz-Battek, s. 174.
[11] <http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/43091,pabianice-dawny-zbor-braci-morawskich.html>, dostęp: 09.08.2020.
[12] A. Rykała, Działalność społeczno-kulturalna mniejszości narodowych i religijnych w przestrzeni miejskiej Pabianic do drugiej wojny światowej, "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej" 2013, t. 2 , s. 275.
[13] Tamże, s. 296.
[14]
<http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/43091,pabianice-dawny-zbor-braci-morawskich.html>,
dostęp: 09.08.2020; S. Saładaj, Morawczycy, <https://um.pabianice.pl/artykul/110/208/morawczycy>, dostęp: 09.08.2020.
Bibliografia:
1. A. Adamczyk, Pabianice. Przewodnik po historii i współczesności miasta, Pabianice 2007.
2. A. Rykała, Działalność
społeczno-kulturalna mniejszości narodowych i religijnych w przestrzeni
miejskiej Pabianic do drugiej wojny światowej, "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej" 2013, t. 2 , s. 263-302.
3. J. Szczepankiewicz-Battek, Osadnictwo braci czeskich i morawskich w regionie łódzkim, "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej" 2017, t. 6 , s. 153-181.
Netografia:
1. T. Pietras, Na tropie pabianickich dziejów, <http://warsztathistoryka.uni.lodz.pl/region/pabianice.pdf>.
2. S. Saładaj, Dr Pietras, <https://um.pabianice.pl/artykul/110/140/dr-pietras>.3. Tenże, Morawczycy, <https://um.pabianice.pl/artykul/110/208/morawczycy>.
4. <http://igrek.amzp.pl/11783957>.
5. <http://www.nowasol.pl/index.php/bracia-morawscy>.
6. <http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/43091,pabianice-dawny-zbor-braci-morawskich.html>.
Ikonografia:
1. J. Szczepankiewicz-Battek, Osadnictwo braci czeskich i morawskich w regionie łódzkim, "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej" 2017, t. 6, s. 175.
2. Ze zbiorów autora M. Z. Jaśniewskiego.
Komentarze
Prześlij komentarz