Co dawniej pisano o Pabianicach? - Spółka Akcyjna Pabianickich Fabryk Wyrobów Bawełnianych „KRUSCHE i ENDER”.

 

Źródło: "Światowid", nr 22 (720), 28.05.1938, s. 22.

 

 Fabryka "Krusche i Ender" w Pabianicach, źródło:"Światowid", nr 22 (720), 28.05.1938, s. 22.

Spółka Akcyjna Pabianickich Fabryk Wyrobów Włókienniczych "Krusche i Ender" w Pabianicach, źródło: <https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/59d19afdef2924d2410be6c90e5ebd652f348fea4a205c0f3d62ad31e9a91e13>, sygn. 3/1/0/8/1970, dostęp: 21.07.2020.

„Fabryka została założona w roku 1826 przez śp. Beniamina Krusche pod firmą „Beniamin Krusche” i składała się początkowo z ręcznej tkalni i farbiarni towarów wełnianych i półwełnianych. W roku 1850 fabryka zatrudnia już około 220 robotników i wtedy sprowadzona została maszyna parowa i pierwsze krosna mechaniczne.

W roku 1875 wstąpił do firmy jako spólnik, ś. p. Karol Ender,z powodu czego przemianowano firmę na „Krusche i Ender”. Jednocześnie warsztaty pracy zostały znacznie powiększone i rozszerzone.

W roku 1891 wybudowano przędzalnię bawełnianą cienkoprzędną, tak że zakłady obejmowały już całkowitą manufakturę bawełnianą, mianowicie: przędzalnię, tkalnię, farbiarnię, bielnik i drukarnię.

Pomimo olbrzymich strat, wynikłych w ciągu wojny wszechświatowej u dłużników na obszarze b. cesarstwa rosyjskiego (ca rubli zł 2,000.000.-), oraz na skutek rekwizycji bawełny, przędzy, tkanin, maszyn i artykułów technicznych przez władze okupacyjne (franków zł. 10.240.000.-), fabryka po zakończeniu wojny została uruchomiona częściowo już w roku 1918.

Zaledwie uporano się z powstałymi wskutek wojny światowej trudnościami, gdy nowa klęska – inflacja z lat 1923/1924 wyrządziła świeże dotkliwe straty, powodując długotrwały zastój w produkcji. Jednak przez zastosowanie bardziej racjonalnych metod pracy i wprowadzenie, w miarę możności, ulepszeń technologicznych, opanowano i te trudności, osiągając znaczne obniżenie kosztów fabrykacji przy jednoczesnym zwiększeniu samej produkcji.

Dnia 1 grudnia 1930 roku nastąpiło połączenie firmy z „Moszczenicką Manufakturą Teodor Ender Spadkobiercy” w Moszczenicy i odtąd oba te pokrewne i zjednoczone zakłady są prowadzone pod obecną firmą.

Stan przedsiębiorstwa, po połączeniu z Moszczenicką Manufakturą Teodor Ender Spadkobiercy” przedstawia się następująco:

Kapitał zakładowy firmy wynosi obecnie złotych w złocie 14,875.000.-.

Terytoria fabryczne w Pabianicach i Moszczenicy zajmują łącznie obszar 170 ha.

Zakłady zatrudniają około 4.500 robotników i posiadają przędzalnię amerykańską o 69.628 wrzecionach, przędzalnię czesankową o 9.900 wrzecionach, przędzalnię odpadków o 7.886 wrzecionach, tkalnię o 2.500 krosnach, farbiarnię, drukarnię. Draparnię, bielnik, pluszownię, prócz tego własną elektrownię i gazownię, oraz warsztaty mechaniczne, jak stolarnię, ślusarnię, kuźnie, blacharnie i rytownię.  

Źródło: "Światowid", nr 22 (720), 28.05.1938, s. 22.

 Źródło: "Światowid", nr 22 (720), 28.05.1938, s. 22.

Poza tym 57 domów mieszkalnych dla robotników i urzędników, łaźnię, pralnię, bibliotekę i czytelnię, klub i boisko sportowe.

Zakłady wyrabiają wszelkie tkaniny bawełniane; płótna białe i kolorowe tkane, farbowane i drukowane, tkaniny na ubrania męskie i damskie, kołdry i derki wszelkiego rodzaju, chustki, etc. etc., oraz tkaniny techniczne.

Główne biuro sprzedaży mieści się w Łodzi, zaś przedstawicielstwa firma posiada w Warszawie, Poznaniu, Krakowie, Lwowie, Katowicach, Wilnie i Równem.

 "Kamienica pabianickiej firmy „Krusche i Ender” przy ulicy Piotrkowskiej 143. Projekt z roku 1898. Fasada o formach renesansowych i gotyckich z unikatową dekoracją malarską (rozbudowana w latach 1923-1924 o dwa dodatkowe piętra", źródło: <https://baedekerlodz.blogspot.com/search?q=+ul.+Piotrkowskiej+143>, dostęp: 21.07.2020.

Radę Nadzorczą Spółki Akcyjnej stanowią: p. Karol Steinhagen – prezes, p. Dr. Aleksy Krusche, p. Inż. Aleksander Knothe, p. Kindermannowa Irena, p. Wauerówna Erna.

Natomiast do Zarządu firmy należą: p. Feliks Krusche – Prezes, p. Karol Ender – Wiceprezes, p. Teodor Ender – Wiceprezes, p. Stefan Ender – Dyrektor, p. Konderman Arno – Dyrektor, p. Lehman Alfred – Dyrektor".

 

 Członkowie zarządu Towarzystwa Akcyjnego "Krusche i Ender" na audiencji u prezydenta RP Ignacego Mościckiego z okazji 100-lecia firmy. Na fotografii widoczni: (z lewej) Stefan Ender, (w centrum) Prezydent Ignacy Mościcki, (z prawej) Feliks Krusche, źródło: <https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/6cb1516737bc441b2338b08a85e9f24958695db8491457ddcca2f1f60e2f9864>, sygn. 3/1/0/2/1375, dostęp: 21.07.2020.

Źródło tekstu:

1. "Światowid", nr 22 (720), 28.05.1938, s. 22. Zachowano oryginalną pisownię. 

Źródło fotografii:

1. Dawid Lande - architekt związany z Łodzią, <https://baedekerlodz.blogspot.com/search?q=+ul.+Piotrkowskiej+143>, dostęp: 21.07.2020.
2. Narodowe Archiwum Cyfrowe.
3. "Światowid", nr 22 (720), 28.05.1938, s. 22.