Bohaterowie Pabianic, część 1: Antoni Jankowski (1893-1919).

Antoni Jankowski, źródło: Pabjaniczanie którzy oddali życie za ojczyznę 1914-1920, Pabianice 1933, s. 4

Antoni Jankowski, porucznik Wojska Polskiego, urodził się 11 maja 1893 r. w Pabianicach jako syn Stanisława Jankowskiego i Leokadii z domu Wlazłowicz. Studiował prawo w Moskwie i tam również ukończył szkołę oficerską. Według Alicji Dopart, w pracy pt.: „Z dziejów walk o niepodległość. Pamięci Pabianiczan 1768-1921” w 1914 r. został wywieziony w głąb Rosji wraz z wycofującymi się oddziałami armii rosyjskiej. W czasie tworzenia oddziałów polskich na Wschodzie, wstąpił do Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. J. Dowbor-Muśnickiego, gdzie objął stanowisko adiutanta w 2 pułku piechoty. Do Pabianic powrócił w październiku 1918 r, zaś 12 listopada tego roku został komendantem miasta.

Odrodzona Rzeczpospolita od samego początku musiała borykać się nie tylko z odbudową powojenną i scalaniem swych ziem, lecz także stanęła przed wieloma niebezpieczeństwami, jakimi były liczne wojny toczone o granice przyszłego państwa polskiego. Antoni Jankowski od razu podjął energiczne przygotowania do tworzenia sił zbrojnych, które miały wejść w skład powstającego Wojska Polskiego. Zdołał wówczas zorganizować 3 kompanie w sile ok. 400 ludzi. Dwie pierwsze – w tym jedna peowiacka – zostały zaraz wcielone w skład 28 pułku piechoty „Strzelców Kaniowskich”.

W miejscu gdzie stanął w 1933 r. pomnik legionisty, upamiętniający poświęcenie Pabianiczan w walce o niepodległość, porucznik A. Jankowski wraz z podległymi sobie ludźmi złożył przysięgę na wierność Rzeczypospolitej i jako dowódca nowo powstałej kompanii piechoty ruszył w składzie 28 pułku piechoty „Strzelców Kaniowskich” na front wojny polsko-ukraińskiej.

Według ustaleń Romana Peski, zamieszczonych w pracy pt.: „Nasze Orlęta”, kompania dowodzona przez porucznika Jankowskiego rozlokowana nieopodal wsi Potutory (ok. 50 km na zachód od Tarnopola) wpadła pod ogień artyleryjski nieprzyjaciela. Ze względu na brak przygotowania i zaskoczenie wywołane ostrzałem, oddział zaczął ponosić dotkliwe straty. Obrazu beznadziejności dodawał fakt, iż jednostka została okrążona. Jedyną możliwością wyrwania się z pułapki było przedarcie się przez płynąca w dolę rzekę. „W tej sytuacji por. Jankowski zdecydował zaatakować i przedrzeć się. W momencie gdy podrywał się z okrzykiem „Do ataku!” na czele swych żołnierzy, trafiony został wrażą kulą w okolice serca. Ciężko ranny, uniesiony przez żołnierzy znalazł się w strefie wolnej od ostrzału. Niestety każda pomoc była już spóźnioną. Strzał był śmiertelny”. Ostatnie chwile A. Jankowskiego w sposób patetyczny, lecz wielce wymowny opisywał R. Peska w następujący sposób: „Zmarł w stanie pełnej świadomości. Zgromadzeni wokół niego żołnierze, uklękli i modlili się razem z umierającym dowódcą”. Porucznik Jankowski poległ 19 VI 1919 r. (według innych danych zginął raniony śmiertelnie w serce 20 czerwca pod Brzeżanami – ok. 5,5 km od wsi Potutory). Zwłoki poległego poniesiono do nieznanej nam bliżej wsi, które złożono w przygotowanej przez podkomendnych porucznika skrzyni. Do zaimprowizowanej trumny złożono ciało i rzeczy osobiste poległego. „Niełatwe zadanie dostarczenia zwłok do Pabianic, wykonał starszy szeregowy Stanisław Jankowski z trzema innymi żołnierzami”.

 

Źródło: Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Warszawa 1934, s. 293. 

Pogrzeb w Pabianicach, mający miejsce 23 czerwca, stał się manifestacją patriotyczną. W czasie celebracji udział wzięły rzesze mieszkańców, liczne duchowieństwo, władze miejskie, młodzież gimnazjalna, harcerze oraz kompania honorowa WP, chcąc w ten sposób oddać cześć poległemu za Ojczyznę Pabianiczaninowi. „Miejsce wiecznego spoczynku komendanta miasta i twórcy pabianickiego wojska, otoczone było czcią, opieka i pamięcią. Tu z okazji różnych świąt patriotycznych składano kwiaty, a w dziesiątą rocznicę śmierci, odbyła się na cmentarzu podniosła uroczystość złożenia hołdu, wdzięczności i pamięci wszystkim żołnierzom Ziemi Pabianickiej poległym w obronie Ojczyzny”.

Bibliografia i netografia:

1. A. Dopart, Z dziejów walk o niepodległość. Pamięci Pabianiczan 1768-1921, Pabianice 1993, s. 72.
2. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Warszawa 1934, s. 293.

3.  Pabjaniczanie którzy oddali życie za ojczyznę 1914-1920, Pabianice 1933, s. 4
4. S. Saładaj, Peowiacy, <https://um.pabianice.pl/artykul/110/178/peowiacy>, dostęp: 23.06.2020.

5. V. Chober, Pamiętajmy o bohaterach Pabianic, <http://zs3pabianice.edu.pl/files/Puls_ZS3_nr_10_marzec-2016-1.pdf>, dostęp: 24.06.2020, s. 4. 

6. Jak legioniści z Pabianic na wojenkę szli, <http://zs3pabianice.edu.pl/files/Puls_ZS3_nr_10_marzec-2016-1.pdf>, dostęp: 24.06.2020, s. 7.


Autor: Maciej Z. Jaśniewski