Co dawniej pisano o Pabianicach? - Miasto Pabianice na łamach "Tygodnika Illustrowanego" w 1870 r.

Pabianice

"Miasto Pabianice, liczące się obecnie do powiatu łaskiego, położone o dwie mile od Łodzi, nad rzeką Dobrzynką, ma do 7000 ludności, przeważnie przemysłem tkackim się trudniącej. Okolica płaska, niezbyt urozmaicona, dawniej cała pokryta była lasami, a nawet jeszcze przed kilkunastu laty do bardzo lesistych się liczyła. Dziś szczątki tego bogactwa przyrodzonego topnieją nader szybko.

Nazwę miasta Pabianic podanie miejscowe wyprowadza od zameczka w lasach zbudowanego, w którym książęta polscy myślistwem się pobawiali i który też dawniej miał się zwać Pobawianice. Zamek ten, jak mówi Długosz, stanowił kasztelanię zwaną Chropy, którą Władysław Herman r. 1084 nadał wiecznemi czasy kapitule krakowskiej, jako podziękowanie Bogu za długo wyczekiwanego potomka Bolesława, później Krzywoustym zwanego.

Kiedy Pabianice miastem ogłoszono, nie wiadomo. Że jednak były w dość kwitnącym stanie (jak większa część dziś lichych miasteczek), dowodzi przywilej Zygmunta Augusta, wydany 1555 r., ustanawiający cechy: 1-o kowali, slusarzy, kotlarzy, nożowników, mieczników robiących kosy; 2-o cech robiących powozy, kołodziejów, bednarzy, cieśli i innych; 3-o sukienników, czapników, krawców, płócienników i innych; 4-o szewców, rymarzy, siodlarzy etc.; 5-o kuśnierzy, białoskórników, piekarzy etc.

Dziś miasto dzieli się na Stare i Nowe. Pierwsze nie przedstawia żadnych śladów dawnej pomyślności; ludność chrześcijańska trudni się prawie wyłącznie uprawą roli, a żydowska handlem.Nowe miasto, założone przez cudzoziemskich przybyszów, przerosło je o wiele liczbą ludności, zamożnością i okazałością. Tu stanęły fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych i półjedwabnych, rozsyłające ten towar po całem królestwie, a nawet w głąb cesarstwa.

Zamek niewielki, ale piękny pomnik gotyckiej struktury, zbudowany podobno przez Kaźmierza Wielkiego [tu autora artykułu poświęconego Pabianicom poniosła wyobraźnia. Dwór kapituły krakowskiej, który opisywał Władysław Bartkiewicz, zbudowany został w latach 1565-1571. Architektem i budowniczym dworu w stylu renesansowym był Wawrzyniec Lorek – przyp. M.Z.J], leży nad samą rzeką, pomiędzy Starem a Nowem miastem. Według tradycyi, królowa Jadwiga w nim przebywała, podczas sejmu w Sieradzu się odbywającego. Jeszcze w początkach bieżącego wieku otaczał go zwierzyniec, rozciągający się mianowicie w tej części, gdzie dziś Nowe miasto; obecnie mieszczą się w nim władze municypalne. Przerabiany wielokrotnie, odpowiednio do nowych potrzeb, stracił ostrołukowe okna i bramę wspaniałą. W miejsce której skromne drzwi na boku wybito. Mimo tego oszpecenia, jeszcze piękną stanowi całość, jak to przekonywa załączony drzeworyt, zrobiony według fotografii zdjętej przeszłego lata.

Kościół parafialny, fundowany 1595 r. przez kanoników katedry krakowskiej [kościół pw. św. Mateusza Apostoła i św. Wawrzyńca Męczennika w Pabianicach został wybudowany w latach 1583-1588. Kościół wzniósł Ambroży Włoch z Płocka – przyp. M. Z. J.], jest to okazała i obszerna budowla, ale wielokrotne przebudowania odebrały jej harmonię stylu. Już w bieżącym wieku dwukrotnie zmieniano kopułę wieży, a coraz to z mniejszym gustem.

W[ładysław]. B[artkiewicz].”. 

"Zamek w Pabianicach" - dwór kapituły krakowskiej,  źródło: "Tygodnik Ilustrowany", nr 132,
09.07.1870, s. 17.  

Źródło: "Tygodnik Ilustrowany", nr 132, 09.07.1870, s. 16-17. Zachowano pisownię oryginalną.